Chorshanba kuni tonggi savdolarda Yevropa etalon narxi seshanba kuni savdolarni 98 dollarda yopib, kechki sessiyada 99 dollarlik diapazonni sinovdan o‘tkazganidan so‘ng 100 dollarga yetdi. AQSh etalon markasi WTI bir barrel uchun 94 dollargacha ko‘tarildi. Iyul boshidan beri Brent qariyb 72 dollar atrofida savdolanib, yil boshidan beri o‘sishini 60% dan oshirdi. Bozor bahorgi qisqa muddatli pasayishni to‘liq qoplab, 2022-yil bahorida kuzatilgan cho‘qqi darajalarga juda yaqinlashdi.
Narxlarning keskin o‘sishiga bevosita turtki Yaqin Sharqdagi raketa hujumlari bo‘ldi. AQSh harbiylari Ummon ko‘rfazida to‘rt nafar Eron neft tankeriga va Xarg oroli yaqinida bitta tankерga hujum qildi. Bu AQSh harbiy-dengiz kuchlari kemalariga uyushtirilgan raketa hujumlari urinishlariga javob bo‘ldi. Xarg oroli Eron xom neftining asosiy dengiz eksport markazi bo‘lib, mamlakat neft ishlab chiqarishining asosiy qismi shu yerda kemalarga yuklanadi. Qo‘shimcha zarbalar Jask port shahri yaqinidagi harbiy obyektlarga berildi va bu Hurmuz bo‘g‘ozi orqali tankerlarning xavfsiz o‘tishini xavf ostiga qo‘ydi.
Harbiy harakatlar Eron sohillaridan tashqariga chiqib, qo‘shni davlatlarga ham ta’sir ko‘rsatdi. Yamanlik xusiy isyonchilari Saudiya davlat neft kompaniyasi Saudi Aramco’ning Abha shahridagi taqsimlash majmuasiga bir qator zarbalar berdi. Saudiya boshchiligidagi koalitsiya javob zarbalariga tayyorgarlik ko‘rilayotganini ma’lum qildi. Shu bilan bir vaqtda Qizil dengizni Adan ko‘rfazi bilan bog‘lovchi Bab al-Mandab bo‘g‘ozi atrofida keskinlik kuchaydi. Endilikda yuk tashuvchi kompaniyalar Osiyo va Yevropadagi neftni qayta ishlash zavodlariga xom neft yetkazib beriladigan ikki strategik dengiz yo‘lida birdaniga uzilishlar xavhi bilan yuzlashmoqda.
Xomashyo narxlarining oshishi darhol chakana motor yoqilg‘isi va neft mahsulotlari narxlarining ko‘tarilishiga olib keldi. AQShdagi yoqilg‘i quyish shoxobchalarida dizel yonilg‘isining o‘rtacha narxi bir gallon uchun rekord darajadagi 5,90 dollarga yetdi. Chakana benzin narxlari bir gallon uchun 4,13–4,26 dollar diapazoniga ko‘tarildi. Qimmatroq xom neft aviakerosin, dengiz yonilg‘isi va suyultirilgan tabiiy gaz (LNG) narxlarining oshishiga ham sabab bo‘ldi. Yoqilg‘i xarajatlarining oshishi iste’molchilarning ixtiyoridagi daromadni qisqartirmoqda va butun dunyo bo‘ylab ishlab chiqarish hamda transport kompaniyalarining operatsion xarajatlarini ko‘paytirmoqda.
Energiya narxlaridagi sakrash AQSh fond indekslarida pasayishiga turtki berdi. Dow Jones Industrial Average 1,2% ga (628 punktga) tushdi, kengroq S&P 500 indeksi 0,6% ga pasaydi, 10 yillik AQSh g‘aznachilik obligatsiyalari rentabelligi 4,79% gacha oshdi. Qimmat neft yangi inflyatsiya hisobotlari va Federal rezerv tizimining 15–16-sentabr kunlari bo‘lib o‘tadigan yig‘ilishidan oldingi investorlar xavotirini kuchaytirdi. Treyderlar AQSh markaziy banki tomonidan yana 25 baza punktiga (0,25 foiz punktiga) stavka oshirilishi ehtimolini 60% atrofida baholamoqda.
Asosiy bosim omillari
Hozirgi vaqtda neft bozori xaridorlar va sotuvchilar o‘rtasidagi kuchlar nisbatini belgilab berayotgan beshta asosiy omil ta’sirida shakllanmoqda:
- Tankerlar flotini va dengiz terminallarini nishonga olish. Harbiy operatsiyalar tijoriy xom neft tankerlariga ta’sir ko‘rsatdi. Ummon ko‘rfazi va Xarg oroli yaqinida beshta tankerning yo‘q qilinishi Eron dengiz yo‘llarining zaifligini ochib berdi. Xarg oroli tashqi bozorga yo‘naltiriladigan Eron xom neftining asosiy qismini yuklaydi. Sug‘urtachilar tankerlar uchun harbiy xavfka oid mukofot stavkalarini keskin oshirishdi, kemasozlar esa xavfli suv hududlariga kirishdan bosh tortmoqda. Yuklashdagi uzilishlar manzil portlarida fizik yetkazib berish taqchilligini keltirib chiqarmoqda.
- Saudi Aramco obyektlariga xusiylarning hujumlari. Abhadagi taqsimlash markaziga uyushtirilgan dron va raketa zarbalari mojaroni Saudiya neft konlariga yoyilish xavfini yanada kuchaytirdi. Xusiylar Bab al-Mandab bo‘g‘ozini o‘q ostida ushlab turibdi. Agar davom etayotgan harbiy harakatlar Saudi Aramco’ni qazib olishni yoki qayta ishlash quvvatlarini qisqartirishga majbur qilsa, jahon bozori boshqa ishlab chiqaruvchilar tomonidan tezda qoplab bo‘lmaydigan zaxira xom neft quvvatidan mahrum bo‘ladi.
- Global inflyatsion bosimlarning kuchayishi. Motor yoqilg‘i xarajatlari sanoat komponentlaridan tortib, supermarket mahsulotlarigacha bo‘lgan har bir tayyor mahsulot narxiga bevosita qo‘shiladi. Iqtisodchilar AQShda ishlab chiqaruvchi darvozasidagi ulgurji inflyatsiya avgust oyida 4,7% dan 5,4% gacha tezlashishini bashorat qilmoqda. Iste’molchi inflyatsiyasi 3,3% darajasida bo‘lib, Federal rezervning 2% maqsadidan ancha yuqori. Bir gallon uchun 5,90 dollarlik qimmat dizel kengroq narxlar spirali tezlashuvini kuchaytirmoqda.
- Global markaziy banklar tomonidan pul-kredit siyosatini yanada qat’iylashtirish xavfi. Markaziy banklar energiya narxlarining keskin o‘sishiga javoban foiz stavkalarini ushlab turish yoki oshirish orqali javob qaytarmoqda. Yuqori foiz stavkalari biznes va iste’molchilar uchun qarz olish qiymatini oshiradi va tovarlar hamda xomashyo talabini sun’iy ravishda pasaytiradi. AQShda stavkaning oshirilishi bo‘yicha 60% ehtimollik investorlar orasida haddan tashqari boqiy kayfiyatni cheklab turibdi. Yuqori qarz xarajatlari yilning ikkinchi yarmida sanoat ishlab chiqarishini sekinlashtirishi va real yoqilg‘i iste’molini pasaytirishi mumkin.
- Xitoy talabining cheklovchi ta’siri. Xitoydagi qayta ishlash zavodlari so‘nggi oylarda spot bozordan xom neft xaridini qisqartirib, buning o‘rniga tijorat zaxiralarini qisqartirish hisobiga ishlamoqda. Aynan mana shu zaxiralarni kamaytirish so‘nggi haftalarda yanada keskinroq narx sakrashining oldini oldi. Shu bilan birga, Xitoy eksporti avgust oyida 25% ga oshib, avtomobillar va murakkab elektronika yetkazib berishning kuchayishi hisobiga o‘sdi. Xitoy neftni qayta ishlash korxonalarining faol zaxira to‘ldirish jarayoniga qaytishi jahon bozoridagi qolgan ortiqcha zaxiralarni juda tezda so‘rib olishi mumkin.
Prognoz
Brent xom neft narxining 2026-yil oxirigacha bo‘lgan dinamikasi Hurmuz bo‘g‘ozidagi tankerlar harakati xavfsizligi va markaziy banklarning foiz stavkalari bo‘yicha qarorlariga bog‘liq bo‘ladi:
- Qisqa muddatda (sentabr o‘rtalarigacha) xom neft narxi, ehtimol, bir barrel uchun 100 dollarlik chegaraga yaqin darajada saqlanib turadi. 5,4% atrofidagi ulgurji inflyatsiya ko‘rsatkichlari fizik xaridorlarni tashvishda ushlab turadi. Biroq bozor Federal rezervning 16-sentabr kungi yig‘ilishidan oldin tanaffus qilishi kutilmoqda: stavka oshirilishi bo‘yicha 60% ehtimollik spekulyativ uzoq pozitsiyalarni sovutishi va narxlarning vaqtinchalik 95–97 dollarlik diapazonga korreksiya qilishiga olib kelishi mumkin.
- O‘rta muddatda (2026-yil oxirigacha) yozdagi 72 dollar atrofidagi darajalarga qaytish ehtimoldan yiroq. Diplomatik keskinlikni yumshatish bo‘yicha harakatlar barbod bo‘ldi, Saudiya va Eron infratuzilmasiga uyushtirilayotgan zarbalar xaridorlarni bir barrel uchun 15–20 dollarlik xavf mukofotini to‘lashga majbur qilmoqda. To‘rtinchi chorakda Brent uchun bazaviy savdo diapazoni 92–105 dollar oralig‘ida prognoz qilinmoqda.
- Bir barrel uchun 105 dollardan yuqoriga chiqish uchun Hurmuz bo‘g‘ozidan tankerlar harakatining to‘liq blokadasi yoki Saudiya neftni qayta ishlash zavodlariga bevosita zarbalar talab qilinadi. Bunday ssenariyda narxlar 112–115 dollarlik diapazonga tomon harakat qiladi. Bu AQShda benzin narxlarini bir gallon uchun 4,50 dollardan yuqoriga ko‘tarib yuboradi va markaziy banklarni 2027-yil boshigacha qat’iy moliyaviy sharoitlarni saqlab qolishga majbur qiladi. Treyderlar lokal pasayishlarda xarid qilish variantlarini ko‘rib chiqib, stop-loss himoya buyruqlarini bir barrel uchun 91 dollardan past darajalarda joylashtirishlari maqsadga muvofiq.
